Avrupa Parlamentosu Raporu, Güncellenmiş Orta Asya Stratejisi Çağrısında Bulunuyor
Avrupa Parlamentosu, 17 Ocak’ta 2019 yılında başlatılan AB’nin Orta Asya stratejisi üzerine bir raporu kabul etti. Kapsamlı belge, AB’nin dinamik ve stratejik olarak önemli bölgeye yaklaşımının temel taşları olarak bölgesel işbirliği, sürdürülebilir kalkınma ve insan haklarına güçlü bir vurgu yapıyor. Fotoğraf: Lena Wurm/Shutterstock. Dış İlişkiler Komitesi (AFET) tarafından hazırlanan rapor, bölgenin Afganistan’daki Taliban’ın iktidarı ele geçirmesi ve Rusya-Ukrayna çatışması gibi olumsuz jeopolitik faktörlerden büyük ölçüde etkilendiğini belirtiyor. Bu jeopolitik gelişmelerin ışığında AB’nin bölgeye yönelik stratejisini güncellemesi gerekliliği üzerinde duruyor. AB’nin Orta Asya’daki Katılımı Rapor, Orta Asya’nın güvenlik, bağlantılılık, enerji ve kaynak çeşitlendirmesi, çatışma çözümü ve uluslararası düzenin savunulması açısından AB için “stratejik bir çıkar bölgesi” olduğunu belirtiyor. 2019’da AB, insan hakları, sınır güvenliği ve çevre gibi alanları içeren dayanıklılığa odaklanan Orta Asya stratejisini güncelledi ve bağlantılılık ve bölgesel işbirliğine odaklandı. Bu çabaların merkezinde, Geliştirilmiş Ortaklık ve İşbirliği Anlaşmaları (EPCAs) da yer aldı. Kazakistan, 2015 yılında bu yeni nesil anlaşmayı imzalayan ilk Orta Asya devleti oldu ve 1 Mart 2020’de yürürlüğe girdi. Rapor, bu durumun “karşılıklı çıkar alanlarında işbirliğin genişletilmesi için sağlam bir temel oluşturduğunu” belirtiyor. Bu alanlar, bağlantılılık, enerji verimliliği, yeşil ekonomi ve dijitalleşmeyi içerir. Rapor, AB’nin bölgedeki katılımını artırmasını ve siyasi ve ekonomik düzeylerde işbirliğini teşvik etmesini ister. AB ve Orta Asya arasında yüksek düzeyli temaslar artmıştır, bunun arasında en son Haziran 2023’te Central Asya liderleri ve Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel arasındaki toplantı yer alıyor. Zirveye katılarak, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev, Kazakistan’ın mühendislik, demir-çelik üretimi ve gıda endüstrisi gibi alanlarda 2.3 milyar dolar değerinde 175 gayri menkul eşya üzerinde AB’ye ihraç artırma konusunda hazır olduğunu belirtti. En son ziyaretlerden biri Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Margaritis Schinas’ın ziyaretiydi. 15 Ocak’ta Kazakistan’da başlayan Orta Asya turu hakkında, “Kazakistan bölgenin olumlu dönüşümünün önemli bir aktörü ve benim ziyaretim de bunu onayladı. Ülkenin liderleriyle yaptığımız görüşmeler, ortaklığımızı daha da güçlendireceği alanları kapsadı” ifadelerine yer verdi. 2024 yılı, geçen yıl AB ve Orta Asya arasındaki ilişkileri derinleştirme yol haritasının kabul edilmesinden sonra ilk AB-Orta Asya zirvesine ev sahipliği yapacak. Bu, “belirli alanlarda diyalog ve işbirliğini ilerletme stratejik bir planı” olarak hizmet ediyor. Fırsat penceresi Ukrayna’daki savaş, AB’ye Orta Asya ile bağlantılarını genişletme “fırsat penceresi” veriyor, raporda belirtiliyor. Ardından gelen yaptırımlar, AB’nin Rusya’ya uyguladığı yaptırımların Orta Asya aracılığıyla dolaşıma sokulmaması için bölgeyle yakın çalışmasını gerektiriyor. Bu çaba büyük ölçüde AB Yaptırım Uygulama için Uluslararası Özel Elçi David O’Sullivan ile yapılan diyalogla gerçekleşmektedir. O, Kazakistan’ı Nisan ve Kasım aylarında ziyaret etti. En son ziyaretinde, “Kazak makamlarına Rus askeri ekipmanlarında kullanılmak üzere son bulabilen maddelerin yeniden ihracatını azalttıkları için AB’ye minnettarız” ifadelerine yer verdi. Bölgesel işbirliği Orta Asya ülkelerinin birbirine bağlılığını tanıyarak, AB bölgesel işbirliğine güçlü bir vurgu yapıyor. Strateji, ticaret, enerji ve ulaşım alanlarında bağlantılılığı artırmayı ve bölgenin tam potansiyelini ortaya çıkarmayı amaçlıyor. En son rapor, sürdürülebilir kalkınma, enerji, kritik hammadde ve güvenlikte büyük bir potansiyelin olduğunu vurgulayarak, Orta Asya’nın Doğu ve Batı arasındaki bağlantı için ‘anahtar bölge’ olduğunu belirtiyor. AB ve Kazakistan, 2022 yılı Kasım ayında, kritik hammadde, piller ve yenilenebilir hidrojen alanında stratejik ortaklık konusunda mutabakat muhtırası imzaladı. 2023 Mayıs tarihinde Avrupa Komisyonu adına Yürütme Başkanı Valdis Dombrovskis ve Kazakistan Başbakanı Alikhan Smailov, belgeyi uygulamak için bir dizi somut adımı kapsayan bir yol haritasını duyurdu. Bu, ortak yatırım projeleri üzerinde sanayi kuruluşları arasında işbirliğini ve jeolojik çalışmalar, araştırma ve inovasyon ve personel eğitimi konularında daha yakın işbirliğini içerir. Jeopolitik gelişmeler aynı zamanda Trans-Kafkas Uluslararası Ulaşım Rotası veya “Orta Koridor” olarak da bilinen bir rotayı odak noktasına yerleştiriyor. AB, bölgenin genişlemesine büyük ilgi göstermiştir ve raporun belirttiği gibi, “sadece bir bölgesel ekonomik bölge değil aynı zamanda Asya ve Avrupa arasında Rusya’nın topraklarını aşmadan alternatif ve sürdürülebilir bir rota” olarak nitelendiriyor. Rapor, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın yaptığı araştırmaya atıfta bulunarak, bölgesel ve gereken zorlu ve yumuşak altyapı ihtiyaçlarını belirleyen darboğazları tespit etti. Rapor ayrıca Avrupa Komisyonu’nu, Avrupa Yatırım Bankası aracılığıyla Orta Asya ülkelerinde altyapı geliştirme projelerine destek sağlamayı düşünmeye çağırıyor. Benzer bir fikir AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi ve Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Josep Borrell tarafından 2022 yılı Kasım ayında Astana’da dile getirilmişti. O, o dönemde AB’nin küresel olarak bağlantılı kalmak amacıyla Bağlantı Altyapıları üzerinde yaklaşık 300 milyar euro harcayabileceğini, bunlardan birinin de Orta Koridor olduğunu belirtti. Rapor, AB’nin merkezi Asya ülkeleriyle “barış, güvenlik, istikrar, refah ve sürdürülebilir kalkınma için uluslararası hukukun tamamen saygı gösterilmesi ayrıca tüm ülkelerin bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğünün saygı görülmesi, güç veya gücün tehdidi olmaksızın ve uluslararası anlaşmazlıkların barışçıl çözümü için” taahhüt ettiğine vurgu yapar. Bu, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasyrm-Jomart Tokayev’in birden fazla kez dile getirdiği konudur, uluslararası anlaşmazlıklar ve çatışmalar konusunda, uluslararası hukuk ve Birleşmiş Milletler Şartı’nın benimsenmesi ve barışçıl yollarla çözülmesi konusunda güçlü bir bağlılık yaptığıdır. Demokrasi ve İnsan Hakları AB stratejisinin merkezinde, Orta Asya’daki temel hak ve özgürlüklerin saygınlığının evrensel önemi olduğuna dair bir taahhüt bulunmaktadır. AB, zorlukları ele almak ve insan haklarına olan ortak bir bağlılığı teşvik etmek için Orta Asya ülkeleriyle diyalog ve işbirliğini güçlendirmeyi amaçlıyor. Rapor, Kazakistan’ı, politik ve ekonomik reformları sürdürmek, demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü ve iyi yönetimi güçlendirmek konusunda devam etmeye çağırıyor. Aynı zamanda “Adil ve Adaletli Kazakistan vizyonunun uygulamasının, ifade, dernek ve toplantı özgürlüğü alanında insan hakları ve özgürlüklerine saygıyı” sağlama ve 2022 yılı Ocak ayındaki trajik olaylara ilişkin soruşturmanın sonuçlandırılmasını ve bulguların halka açıklanmasını talep ediyor. Pozitif adımlar göz önüne alındığında, rapor, Kazakistan’da daha güçlü bir insan hakları çerçevesi için bu endişeleri ele almanın ve iyileştirmenin önemini vurgular.
