Kazakistan ve Kırgızistan Ön Planda
Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından yapılan projeksiyonlara göre, küresel devlet borcu 2024 yılının sonuna kadar 100 trilyon doları aşarak dünya GSMH’sının yaklaşık %93’üne denk gelecek. Orta Asya’da, Kazakistan nominal anlamda en yüksek devlet borcu tutarına sahipken, Kırgızistan GSMH’ye oranla en yüksek borçlu ülke konumunda.
IMF’nin tahminlerine göre, 2030 yılına kadar toplam devlet borçları küresel GSMH’nın %100’üne ulaşabilir. Uzmanlar, gelecekteki borç yükünün mevcut tahminleri aşabileceğini ve bunu dengelemek veya azaltmak için önemli finansal düzenlemelere ihtiyaç duyulabileceğini belirtiyor.
Çok sayıda ülke, üç ana faktörden dolayı karamsar mali tahminlerle karşı karşıya: harcamaları artırma konusunda önemli siyasi ve toplumsal baskı, borç seviyeleri konusunda aşırı iyimser tahminler, ve kayıt dışı borca katkıda bulunan büyük bir gölge ekonomi.
Borç Trendinin Sebepleri
IMF’ye göre, ülkeler demografik değişimler, sağlık talepleri, yeşil ekonomiye geçiş, iklim değişikliği uyum süreci ve artan jeopolitik gerilimler bağlamında savunma ve enerji güvenliğine fon ayırmaya başlıyor. Bu faktörler, ulusal borç seviyelerinin artmasını büyük ölçüde etkiliyor.
Bu bağlamda, küresel borç seviyelerinin önümüzdeki beş yıl içerisinde GSMH’ye göre ortalama olarak %10 daha yüksek olabileceği öngörülüyor. En kötü senaryoda, küresel devlet borcu üç yıl içinde dünya GSMH’sının %115’ine ulaşabilir ve mevcut tahminleri %20 aşabilir.
IMF raporu, borcun iki üçte birinin sabit kalacağını veya azalacağını öngörse de, genel borç yükünün pandemiden önceki tahminlerin oldukça üzerinde olduğunu belirtiyor. ABD, İngiltere, Brezilya, Fransa, İtalya ve Güney Afrika gibi ülkelerin milli borçlarının artmaya devam etmesi bekleniyor.
Orta Asya’daki Borç Manzarası
1 Temmuz 2024 itibarıyla, Özbekistan’ın milli borcu ilk kez 37 milyar doların üzerine çıktı. Son yıllarda, ülkenin dış borçlarının büyüme hızı büyük ölçüde ivme kazandı. Örneğin, 2017 yılının sonunda, Özbekistan’ın milli borcu 11.6 milyar dolar olarak kaydedilmişken, bu rakam 2023 yılının sonunda 34.9 milyar dolara çıkarak üç kat artmıştır.
1 Ocak 2024 itibarıyla, Orta Asya ülkeleri arasındaki devlet borcu seviyeleri ve GSMH’ye oranı şu şekildedir:
– Kazakistan: 59.8 milyar dolar, GSMH’nın %23’ü (259.3 milyar dolar)
– Özbekistan: 34.9 milyar dolar, GSMH’nın %34.4’ü (101.6 milyar dolar)
– Kırgızistan: 6.2 milyar dolar, GSMH’nın %45.2’si (13.7 milyar dolar)
– Tacikistan: 3.6 milyar dolar, GSMH’nın %30.2’si (12.1 milyar dolar)
– Türkmenistan: Yaklaşık 3.8 milyar dolar, GSMH’nın %5’i (75.4 milyar dolar)
Özbekistan, “Devlet Borçları Yasası” ile GSMH’nın %60’ını maksimum borç limiti olarak belirlemiştir. Bu eşik Kazakistan için %27, Kırgızistan için %70’dir ve Tacikistan’a %60 limiti önerilmektedir. Türkmenistan’ın borcuyla ilgili sınırlı güvenilir bilgi bulunmaktadır.
