Kazakistan’da Sosyal Bağlantıların Zihinsel Sağlığa Etkisi
Kazakistan’daki Sosyal Bağların Durumu: Sosyolojik Bir Analiz
Kazakistan’daki sosyal bağlantıların durumu üzerine yapılan sosyolojik bir analiz, nüfusun önemli bir kısmının hâlâ yakın sosyal bağları sürdürdüğünü göstermektedir. Ancak bu ilişkilerin daralması ve zayıflaması yönünde endişe verici işaretler de bulunmaktadır.
Aile Bağlarının Önemi
Kazakistan Stratejik Araştırmalar Enstitüsü (KazISS) tarafından yürütülen bir sosyolojik anket, Kazak vatandaşlarının yakın aile bağlarının yapısını ortaya koymaktadır. Araştırmaya katılanların yaklaşık üçte biri, 10’a kadar akraba ile yakın ilişki sürdüğünü belirtirken; her beş kişiden biri, beş ila dokuz arası akraba ile bağlantıya sahiptir. Üçte birinin ise üç ila dört akrabasıyla aktif bağlantısı olduğu görülmektedir. Son olarak, katılımcıların %10’u yalnızca bir veya hiç yakın akrabası olmadığını belirtmiştir.
Aile bağları, bireyler üzerinde hayat boyunca etkili olan güçlü "çapa"lar işlevi görmektedir. Yakın akrabalar içinde, kişiler empati, güven ve duygusal regülasyon yetisini öğrenirler ki bu, ruh sağlığı sorunlarının önlenmesinde kritik öneme sahiptir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, ruh sağlığı sorunları artık engellilik nedeniyle kaybedilen yılların yaklaşık altıda birini temsil etmektedir. Şiddetli ruhsal hastalığı olan bireyler, ortalama nüfusa göre 10 ila 20 yıl daha az yaşamaktadır.
Dijitalleşme ve Sosyal Yalnızlık
Son çalışmalar, 10 ila 24 yaş arasındaki bireylerde depresyon, anksiyete ve intihar eğilimlerinde keskin bir artış olduğunu göstermektedir. Bu grup, yaş grupları için toplam hastalık yükünün yaklaşık %45’ini oluşturmaktadır. Bu rakamlar, dijitalleşmenin ve sosyal izolasyonun bu eğilimleri daha da kötüleştirdiğini, özellikle de post-COVID dünyasında öne çıkmaktadır.
Dunbar’ın Çemberi
KazISS’in bu yıl Nisan ayında gerçekleştirdiği bir sosyolojik anket, katılımcılara "Yakın ilişki sürdüğünüz ve önemli kişisel konuları konuşmaktan rahatlık duyduğunuz kaç akrabanız var?" sorusunu yöneltmiştir. Bu çalışmadaki sosyal bağlantı analizi, Kazakistan’da giderek popülerleşen Dunbar’ın çemberleri (Robin Dunbar) psikolojik teorisine dayanmaktadır. Dunbar’a göre, her birey birkaç katmanlı sosyal yakınlık ilişkisi sürdürmekle birlikte, yalnızca sınırlı sayıda duygusal olarak anlamlı ilişkiyi devam ettirebilir.
Kazaların %33’ü, 10 veya daha fazla yakın akrabaya sahip olduklarını belirtmiştir ki bu durum, zihinsel sağlığın iyi olduğunu ve gençler arasında davranış sorunları riskinin düşük olduğunu göstermektedir. Aile bağlarının istikrarı ve uzun ömürlülüğü, Kazak kültürünün belirgin bir özelliğidir. Bu durum, karşılıklı sorumluluk ve yükümlülük ağının derin bir şekilde örüldüğünü göstermektedir.
Destek Ağlarının Doğası
Diğer bir önemli bulgu ise, %21.3’lük bir kesimin beş ila dokuz yakın akrabası ile güçlü ilişkiler kurarak bu akrabalık bağlarında duygusal destek bulduğudur. Bu tip bir destek ağı, sosyal yüklenmeyi azaltma potansiyeline sahiptir. Ayrıca, orta ölçekli bir aile çevresi, bireylerin aile bağlarını sürdürürken başka sosyal sermaye türlerini de geliştirmelerini sağlar. Bu grup, çoğunlukla büyük şehirlerde bulunmakta ve genç, eğitimli bireylerden oluşmaktadır.
Çok az yakın akrabası olan bireylerin yalnızca iki akrabası olduğunda, bu durum sosyal yapının belirgin bir türünü yansıtır. Sadece iki yakın akrabanın varlığı, bir destek sisteminde savunmasızlık oluşturur. Eğer bu akrabalardan biri kriz geçirirse, yalnızca bir kişi kalır. Bu tür küçük bir çember, büyük ölçüde bireysel tercihleri yansıtmakta ve genellikle kentsel alanlarda görülmektedir.
Sosyal İzolasyon ile Mücadelede Atılması Gereken Adımlar
Kişinin iç çemberinde hiç kimse yoksa, bu durum sosyal izolasyon olarak tanımlanır ve ruh sağlığı için en büyük risk faktörlerinden biri olarak kabul edilir. Bu bireyler, sosyal olarak aktif olabilirler, ancak diğerlerinin gerçekten yardım edemeyecekleri bir krizde yalnız kalabilirler. İnsanlar Böyle durumlar için grup oluşturarak ya da gönüllü girişimlerle bir araya gelerek adım atmalıdır.
Kırsal alanlarda yaşayan bireylerde sosyal yalnızlığın artışı, genel olarak ekonomik ve demografik dönüşümlerin bir sonucu olarak değerlendirilmelidir. Günümüzde güçlü sosyal bağlantılar, Kazakistan’da ruh sağlığının korunmasında en önemli kaynaklardan biri olarak kalmaktadır. Sosyal kapitalin genel durumu nispeten stabil olsa da, şehirleşme, göç ve bireysel değerlerin artışıyla birlikte net bir parçalanma işareti gözlemlenmektedir.
Sonuç
Kazakistan’daki sosyal bağlantıların durumu, hem hükümetin hem de toplumun dikkat etmesi gereken önemli bir meseledir. Güçlü aile bağları, bireylerin ruh sağlığını koruma kapasitesini artırmakta ve sosyal izolasyon riskini azaltmaktadır. Bu bağların zayıflaması, belirli grubun savunmasızlığını artırmakta; dolayısıyla, sosyal destek ağlarının güçlendirilmesi gerekmektedir.
Aigul Zabirova, KazISS’te baş araştırmacı, sosyoloji doktoru ve profesördür.
