Kırgızistan ve Tacikistan, ölümcül sınır çatışmalarını geçmişte bırakabilir mi?
Kazakistan’ın Almatı kentinde, geçtiğimiz Eylül ayında işaretlenen Kırgızistan ve Tacikistan arasındaki en ölümcül sınır savaşının birinci yıl dönümünde, hırçın Kırgız milli güvenlik şefi Kamchybek Tashiev, tartışmalı sınırın tespit edilmesi için yapılan görüşmelerde yavaş ilerleme konusundaki hayal kırıklığını dile getirdi.
Tashiev, Tacikistan’ın görüşmelerde Kırgızistan’a karşı “toprak iddialarında” bulunduğunu söyledi. “Ancak cevabımız, böyle iddiaların olmaması gerektiğidir.” Tashiov, Tacikistan’ın toprak iddialarını bırakmaması durumunda Kırgızistan’ın yasal olarak komşularına toprak iddialarını sunacağını iddia etti.
Tashiev’in cüretkar açıklaması, iki eski Sovyet cumhuriyeti arasındaki en uzun süren sınır anlaşmazlıklarından birine farklı bir yanıt bekleyen gözlemcileri uyardı.
Tashiev’in 2020 yılında Kyrgyzstan’da Devlet Milli Güvenlik Komitesi başkanı olarak güçlü bir şekilde ortaya çıkmasının ardından, iki ülke arasındaki ilişkiler dramatik bir şekilde bozuldu.
Çatışmaların, sınır boyunca yer alan Kırgız ve Tacik toplulukları arasında önceki yıllarda da düzenli olarak meydana geldiği ancak bazen askerleri de içeren çatışmaların genellikle yerel olaylar olduğu kaydedildi.
Ancak 2021 ve 2022 “savaşları”, her ikisinde de taraflardan birçok insanın ölümüne, bütün köylerin yıkılmasına ve çatışma bölgesinin genişlemesine neden oldu.
Gerçekten de, Tashiev’in sözleri Tacikistan’da duyulmadı.
Tacikistan Dışişleri Bakanlığı tarafından, Kırgızistan’ın büyükelçisi çağrıldı ve böyle bir yorumun, ikili sınır görüşmelerini etkileyebileceği konusunda uyarıldı.
Ardından, Tacikistan Devlet Başkanı Emomali Rahmon, Ekim 2022’de -Kırgızistan sınırlarına yakın olan Isfara havalimanı dahil- Tacikistan’daki bazı sivil havalimanlarının Savunma Bakanlığı’na devralınması talimatını verdi.
Ancak bu sefer kurşun ve bomba izlemedi.
Bunun yerine, Rahmon ve Kırgız mevkidaşı Sadyr Japarov, birleşik Milletler Genel Kurulu’nda New York şehrinde gerçekleştirilen birkaç gün sonra ve ardından Birleşmiş Milletler’e üye bağımsız devletler topluluğu zirvesinde Kişnek’te, hem tespit çalışmaları hem de taraflar arasında bir karışıklığı önleme odaklı görüşmeler yaptılar.
Hızla Aralık ayının ortalarına ulaşıldı ve 2023’ün büyük olaylara sahne olmadan geçmesinin yanı sıra, taraflar göreceli olarak belirginleşen tespit çalışmaları konusunda artan bir iyimserlikle konuşmaktadırlar. Japarov, sınırın bahar aylarına kadar tamamen tespit edilebileceğini söyleyerek, bu önemli bir değişim anlamına geldiğini söyledi.
Kırgızistan’da eski başbakan yardımcısı ve güvenlik konseyi sekreteri olan şimdi ise RFE/RL’e konuşan Tokon Mamytov, iki hükümetin sınır görüşmelerinde “şablonu yeniden düzenlemeyi” hak ettiğini söyledi.
Eğer görüşmeler geleneksel olarak Kırgızistan’ın tercih ettiği sınırların 1920’lerden, Tacikistan’ın tercih ettiği sınırların ise 1950’lerden tarih olarak geriye gittiği fikir ayrılıklarına takıldıysa, şimdi sınır tespiti üzerine çalışan ikili komisyonun “yeni bir yaklaşımı” olduğunu, Mamytov iddia etti.
“Bu komisyon, taraflar arasındaki anlaşmaları gerçeğe dönüştürmek için yerleri ziyaret ediyor, sınıra bakıyor. Sınıra yakın yaşayan topluluklar tekrar güvende hissedebilecekler.” dedi, Mamytov.
Sınırın Yüzde ’90’ı Anlaşmaya Varıldı Mı?
Sınırda başka bir Kırgız-Tacik çatışması dışlanılmaz bir durum.
Mayıs 2021 ve Eylül 2022 “savaşları” birbirinden neredeyse 17 ay ayırdı ve her iki durumda da çatışmanın büyümesi dikkat çekici derecede hızlı oldu.
Ancak kimse geçen yılın sonbaharında barışın bu kadar uzun sürmesini beklemiyordu.
İkinci, daha ölümcül çatışmanın hemen ardından, Kırgızistan tarafı, en az 80 Kırgız’ın hayatını kaybettiğini ve 100.000’den fazla kişini yerinden edildiğini belirterek, Ekim 2022 için planlanan Rusya önderliğindeki bölgesel askeri blok olan Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nün (KGKÖ) Kırgızistan topraklarında eğitim tatbikatlarını iptal etti.
Astana Kullanılmadan Önce, oturumda Japarov, Rahmon ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki görüşmelerde, Rahmon’un Japarov’u resmi olarak selamlamadığı ve Putin’i başarısız bir şekilde yardım istediği zamanı kapsayan bu durum daha sonra Rus-Kazak karşıtı bir dizi atak olarak algılandı.
Ancak bir yıl sonra, Tashiev ve Tacik meslektaşı olan Saimumin Yatimov, Protocol 42’nin imzalanmasını övdü. Tashiev, belgenin “tüm sınır sorunlarını çözme temeli sağladığını” söyledi.
Yatimov ise, iki ülkenin “mümkün olan en kısa sürede kapsamlı ve temel bir anlaşmaya ulaşmayı amaçladığını” belirtti.
O zamanlar bir çok detay olmamakla birlikte, Yatimov daha sonra 2 Aralık’taki görüşmelerden sonra konuşarak Ucuz -Tacikistan arasında bir bağlantı sorununun – Khoja Alo gibi- pratik olarak çözüldüğünü söyledi. Bastur yakınındaki Tacikistan şehrindeki görüşmelerin ardından ülkeler arasındaki 24 kilometrelik sınırın anlaştığı haberleri geldi. Ancak 12 Aralık’taki görüşmelerin ardından, iki adam ülkelerinin sınırın yüzde 90’ının önceden anlaştıkları iddia ettiler.
Bu oldukça önemli bir başarı olacaktı.
Daha geçtiğimiz yıl, yaklaşık 975 kilometrelik sınırın yaklaşık üçte biri (Kırgız yetkilileri bu durumun biraz kısa olduğu iddia ediyor) tespit edilmemişti.
Düşünce ve Politika’ya konuşan Duşanbe merkezli bir politika analisti olan Sherali Rizoyon’a göre, Orta Asya’da bölgesel entegrasyona yönelik artan bir eğilim ve bir dizi dış güçlerin iç içe olduğu bir diplomatik faaliyet artışı, anlaşma için teşvik nedeni oldu.
Orta Asya ülkelerinin bugün ortaya çıkan yeni fırsatlardan faydalanabilmeleri için devlet sınırları üzerindeki sorunu çözmeleri gerektiğini belirten Rizoyon’a göre uzun bir süre boyunca sınıriçi problemlerle başa çıkamayan ülke, bir an önce karşılıklı fayda sağlayan işbirliğini yeniden başlatmak zorunda kalmaktadır.
Bu diplomatik çabalar “tarihi” seviyelerde bir anlaşmaya varılırsa gerçekleşebilir. Ancak anlaşmaların ne kadar başarılı olacağını belirleyecek olan şey, geçtiğimiz iki yıl içinde her iki ülkenin sınırında büyük bir bedel ödemesine neden olan insan ve mal kaybının boyutudur. Geçen yılki ölümcül Tacik-Kırgız sınır çatışmalarından sonraki sonuçları. Bunun büyük bir kısmı, son çatışmalarda kullanılan çalıştırılan en büyük silahların insan hayatına neden olan artan ölümcül silahlarının bir kısmı olup, bu sayede Tacikistan’ın İran’dan ve Kırgızistan’ın Türkiye’den alınan silahlar arasındaki bir minö bir yarış tarafından gerçekleştirileceği kısa zamanda belieçmiştir.
İspanya’nın GEOPOL 21 Center merkezi, Orta Asya’daki bu konuya ilişkin araştırmaların üst düzeyde yapıldığına dikkat çekerek, Kırgız liderliğinin yakın zamanda eline geçen Bayraktar insansız hava araçlarına ilişkin çelışmaları üzerine “caydırıcı komponent”e dikkat çekti.
Geçtiğimiz yılki çatışmaların yıkıcı gücü Human Rights Watch (HRW) tarafından yapılan bir araştırma ile de görülmüştür. Açıklanan rapora göre, her iki tarafın güçleri, sivillere karşı “muhtemelen” savaş suçları işledi.
Raporda açıklanan bir röportajda RFE/RL’ün araştırma direktörü Jean-Baptiste Gallopin, sınır bölgelerindeki yerel halkların “bu korkutucu çatışmalardan bıktıklarını ve gerçekten barışı arzuladıklarını” belirtti.
Fakat bu sırada, Tacikistan’ın Sogd vilayeti ve Kırgızistan’ın Batken vilayeti gibi – son yıllardaki şiddet olaylarının sahne almasına rağmen- yerel toplulukların kendi çözümlemelerini yapacaklarına ne kadar dair bir bilgi yok.
Bu yanında, Kırgızistan’da bu yılın başlarında Özbekistan ile yapılan bir sınır anlaşmasına karşı çıkma olayları, bir sınır anlaşmasını halka kabul ettiremenin her zaman kolay olmadığını göstermektedir. Bununla birlikte, bu anlaşmanın uzun vadeli olarak ne kadar sürdürülebilir olduğu da yine belirsizdir.
Rusya’nın rolü de belirsizdir. Geçmişte askeri müttefiklerin büyük ölçekli çatışmaları durdurmadaki başarısızlıkları ve CSTO’nun -nihai NATO’ya karşılık olarak Moskova’nın cevabını sunduğu- eleştirilmiştir. 2022 yılındaki Astana’daki üçlü arasındaki toplantı, Japarov’un Putin’in müdahalesini başarısız bir şekilde talep etmesi -günümüz Ukrayna’ya yapılan Rusya müdahalesi eklemi tarafından sızan- Zarar vermesine rağmen, Rahmon laeter Moskova’nın stratejik bir partner olarakki eksikliklerine odaklanan bir kızgınlık başlattığı zaman Kasıldı.
Putin, bu durumun ardından dedi ki, ” …
